ANASAYFA
/ GELİDONYA (TAŞLIKBURNU) DENİZ FENERİ

Yer: Kumluca / ANTALYA

Yıl: 2022 – Devam Ediyor 

Tür: Kamu

Tescil Durumu: Tescilli

Orjinal Kullanım: Deniz Feneri

Önerilen Kullanım: Deniz Feneri

 

İşveren: Kıyı Emniyeti Genel Müdürlüğü

Proje Alanı: 2000 m²

İşin Kapsamı: Mimari Çizim – Restorasyon

 

Proje Ekibi:

Meral OĞUZ BOL – Y.Mimar

Fulya POLAT – Y.Mimar

İsmail Kemal BOL – Elektrik Mühendisi

Çağlar Emre KEÇECİ – Restorasyon Teknikeri

(TAŞLIKBURNU)

GELİDONYA

DENİZ FENERİ

Antalya’nın Kumluca ilçesinin Taşlık Burnu’nda tarihi Doğu Likya Yolu güzergahının bulunan, Türkiye kıyılarının en yüksek feneri olma özelliği ile bilinen Gelidonya veya resmi adıyla Taşlık Burnu Feneri, denizden yaklaşık 227 metre yükseklikte ve 3 kilometre içeride yer almaktadır.

Binek tipi araçla ulaşımı olmayan sivri kayalıklar üzerine inşa edilen Gelidonya Feneri’ne, yaklaşım karadan Doğu Likya Yolu yürüyüş rotası üzerinden -12 kilometrelik Adrasan ve 7 kilometrelik Karaöz Mahallesi güzergahından- veya deniz den olabilmektedir.

Antalya’nın güney ucunda yer alan ve Akdeniz’in kılavuz fenerlerinden biri olan Gelidonya feneri, 1936 yılından itibaren denizcilere yön vermektedir. Fenerin bakımı 77 yıl ve 3 kuşaktır Demir ailesi tarafından yapılmaktadır. Öncesinde de bir aileden daha söz edilmektedir.

Ailenin ilk fenercisi Ali Demir, 1944’te eşini ve iki çocuğunu da yanına alarak fenerin lojmanına yerleşmiş; elektriği, suyu, yolu olmayan, tek bir komşunun bulunmadığı, en yakın yerleşim yerine 10 kilometre uzaktaki fenerde ailesiyle baş başa 28 yıl geçirmiştir. Ali Demir’in 1972’de emekli olmasıyla yerine oğlu Hasan geçmiş, beş çocuğu ve eşiyle burada kalan Hasan Demir de 1998’e kadar fenerin bakımını üstlenip, daha sonra bayrağı en küçük oğlu Mustafa Demir’e devretmiştir. Halen fener işlevinin sürdürülmesi görevi Mustafa Demir ise de artık lojmanda yaşamamakta en yakın yerleşim yerinde yaşamakta, ulaşımı da cross motoru ile sağlayabilmektedir. Teknolojinin gelişmesiyle son yıllarda kontrolü uzaktan sağlanan fenere haftada bir fenere gidilerek bakım ve kontrolleri yapılabilmektedir.

Hali hazırda şebeke elektriği ve şebeke su tesisatının bulunmadığı Taşlık Burnu’nda, fenerin elektrik ihtiyacı güneş panelleri yardımıyla güneş enerjisinden, su ihtiyacı ise çatıdan süzülen yağmur sularının biriktirildiği su sarnıçlarından karşılanmaktadır.

Kayalık bir zemine inşa edilen yapı, fener kulesi ve kule ile bağlantılı fenerci evi ve avlusundan oluşmaktadır. Önceleri katırlarla ulaşımın sağlandığı fener ve binasına ek olarak parselin kuzeyine takoz tuğla malzeme ile yığma sistemde bir ahır inşa edilmiştir. Ahır ve fenerci evi arasında ise 2 adet su sarnıcı bulunmaktadır. Bu sarnıçlardan büyük olanın su depolama sistemi, çatıdan süzülen yağmur sularının su oluklarıyla taşınmasıyla gerçekleştiği söylenmişse de günümüzde bu sistemin iptal edildiği görülmektedir. Küçük olan su sarnıcında ise suyun toplanması, sarnıç yüzeyine düşen kadar yağmur suyunun eğimli beton yüzeyin köşesindeki delikten girmesiyle gerçekleşmektedir. Günümüzde işlevsiz konumdaki sarnıçların girişleri -ziyaretçilerin güvenliğini sağlamak üzere olsa gerek- kapatılmış durumdadır. Fenerci evi ve fener kulesi etrafında dönen tretuvarın yer hareketleri sonucunda bazı bölümlerinde, bina ile tretuvar arasında derin çatlaklar ve ayrışmalar söz konusudur.

Başağaç ve Bilgin Altınöz (2018; sf.146) tarafından yapılan çalışmaya göre Türkiye’de, farolojideki deniz feneri tanımına uyacak şekilde en az bir kişi tarafından çalıştırılan/bakımı yapılan fener sayısı 102 olup, bunlardan yalnızca 54 fenerin beraberinde fenerci evi mevcuttur. Aynı çalışmada (Başağaç; Bilgin Altınöz, 2018; sf.149) fener yapılarını tipoloji olarak 7 kategoriye ayırmıştır. Aynı çalışmada görülmüştür ki en yaygın plan şeması T planlı fenerci evi ve bitişik fener kuleleridir ve en erken örnekleri 1856 yılına, en geç örnekleri ise 1931 yılına aittir. 1936 yılında hizmete girdiği söylenen, rapora konu Taşlıkburnu (Gelidonya) Feneri de bu plan şemasında inşa edilmiştir.

Bu plan şemasına sahip fenerlerde bir avlunun bir tarafında yaşama mekanları ve bu mekanlara bitişik, bu mekanları ortalayan bir konumda fener kulesi, diğer tarafında ise ıslak hacimler, fırın gibi servis mekanları yer almaktadır. Fener ön cepheyi simetrik olarak böler ve her iki yanında birer pencere bulunur. Yapı kütlesinin arka cephesinde de ıslak hacimlerin pencereleri bulunur, ancak diğer iki cephe genellikle sağırdır. Hem yaşama mekanının hem ıslak hacimlerin üzeri beşik çatı ile örtülüdür. Fener kulelerinin üst örtüleri ise metal kubbe şeklindedir (Başağaç; Bilgin Altınöz, 2018; sf.150-151).

Fenerlerde ışık kaynağı için geçmişten günümüze odun, kömür, bitkisel ve hayvansal yağlar ve çeşitli petrol ürünleri yakılarak kullanılmıştır. 1800’lerin sonlarında elektrikle çalışan fenerler kullanılmaya başlanmıştır. Türkiye’de 2014 yılında fenerlerde enerji kaynağı olarak güneş panelleri kullanılmaya başlanmıştır (Başağaç; Bilgin Altınöz, 2018; sf.152). 2017 yılında da Taşlıkburnu (Gelidonya) fenerinde enerji kaynağı olarak güneş panelleri kullanılmaya başlanmıştır.

Yapının Fiziksel Durumu

Fener kulesi, 3 m çapında ve yaklaşık 11.65 m yüksekliğinde silindir formludur. Yapı dış çeperini oluşturan beden duvarı tuğla örgülüdür. Yapı iç sütunu ise 25 cm çapındadır. Yapı yüksekliği boyunca iç sütundan dış çeper iç duvarına uzatılan merdivenler (kilit) ile iç sütun ve dış çeper bütünlüğü sağlanmıştır. Fener Kule yapısı ve fenerci evi, ana kaya üzerine inşa edilmiş olup, taş/tuğla malzeme ile yığma tarzında örülmüş ve beden duvarları ortalama 55 cm kalınlığındadır. Eğimli bir arazi üzerinde tek katlı olarak inşa edilen tarihi fenerci evi ve kule yapısı; fiziksel ve çevresel etkenlerin etkisi ve niteliksiz müdahaleler neticesinde hasar almaya başlamış, yapı malzemesinde dayanım kaybı ve bozulma gibi olumsuzlukların da eklenmesi ile “strüktürel problemleri (ileri düzey hasarlar)” oluşmuştur. Yapılarının bakımı 77 yıldır yapılmaktadır, ancak yetersiz/sınırlı imkânlarla yapılan onarım/bakım müdahaleleri, yapıda hasar oluşumunun önüne geçememiştir. Silindir formundaki kule yapısının dış cidar kalınlığı 60 cm, çapı 3 m ve yüksekliği 11 m ebatlarındadır. Ağır kütleli kulenin bütünlüğü deprem gibi yanal etkiler ve malzeme dayanım kayıpları ile bozulmuştur. Dış cidarda maksimum 3 m ara ile hatıl oluşturulması duvar bütünlüğü için önemlidir. Kule yapısında hatılların yapılmadığı öngörülmektedir. Aynı şekilde, dış cidar ve iç silindir bağlantısının da yeterli olması statik bir ihtiyaçtır. Kulenin yapımında teknik hatalar mevcuttur. Bu hatalar nedeni ile kulede çift taraflı düşey çatlaklar oluşmuştur.

 

Tescilli fener yapılarına ilişkin, statik rapor çalışmaları sırasında elde edilen veriler ışığında, mevcuda en asgariden müdahale etmek amaçlanmıştır. Bu amaç doğrultusunda, öncelikle yapılara zarar veren kısımların kontrollü bir şekilde yapıdan arındırılması ve ardından sağlamlaştırma, iyileştirme, bütünleme ve yeniden yapım teknikleri ile fener yapılarının restorasyonunun tamamlanacaktır.

Yer: Kumluca / ANTALYA

Yıl: 2022 – Devam Ediyor 

Tür: Kamu

Tescil Durumu: Tescilli

Orjinal Kullanım: Deniz Feneri

Önerilen Kullanım: Deniz Feneri

 

İşveren: Kıyı Emniyeti Genel Müdürlüğü

Proje Alanı: 2000 m²

İşin Kapsamı: Mimari Çizim – Restorasyon

 

Proje Ekibi:

Meral OĞUZ BOL – Y.Mimar

Fulya POLAT – Y.Mimar

İsmail Kemal BOL – Elektrik Mühendisi

Çağlar Emre KEÇECİ – Restorasyon Teknikeri

ÖNCESİ

orman içinde Gelidonya deniz feneri önceki hali yıkılmış ahır

Kuzey Cephesinden Görünüm

Gelidonya veya resmi adıyla Taşlık Burnu Feneri, Antalya’nın Kumluca ilçesinin Taşlık Burnu’nda tarihi Doğu Likya Yolu güzergahındadır ve Türkiye kıyılarının en yüksek feneri olma özelliği ile bilinmektedir.  Kayalık bir zemine inşa edilen yapı, fener kulesi ve kule ile bağlantılı fenerci evi ve avlusundan oluşmaktadır. Fener ve binasına ek olarak parselin kuzeyine takoz tuğla malzeme ile yığma sistemde bir ahır inşa edilmiştir.

Gelidonyadeniz feneri önceki hali ön cephesi

Plan Şeması

Bir avlunun bir tarafında yaşama mekanları ve bu mekanlara bitişik, bu mekanları ortalayan bir konumda fener kulesi, diğer tarafında ise ıslak hacimler, fırın gibi servis mekanları yer almaktadır. Fener ön cepheyi simetrik olarak bölmekte ve her iki yanında birer pencere bulunmaktadır. Yapı kütlesinin arka cephesinde de ıslak hacimlerin pencereleri bulunmaktadır, ancak diğer iki cephe sağırdır. Hem yaşama mekanının hem ıslak hacimlerin üzeri beşik çatı ile örtülüdür. Fener kulelerinin üst örtüleri ise metal kubbe şeklindedir.

gelidonya deniz feneri önceki hali çatıdaki güneş panelleri

Altyapı

Hali hazırda şebeke elektriği ve şebeke su tesisatının bulunmadığı Taşlık Burnu’nda, fenerin elektrik ihtiyacı güneş panelleri yardımıyla güneş enerjisinden, su ihtiyacı ise çatıdan süzülen yağmur sularının biriktirildiği su sarnıçlarından karşılanmaktadır. Ahır ve fenerci evi arasında ise 2 adet su sarnıcı bulunmaktadır. Bu sarnıçlardan büyük olanın su depolama sistemi, çatıdan süzülen yağmur sularının su oluklarıyla taşınmasıyla gerçekleştiği söylenmişse de günümüzde bu sistemin iptal edildiği görülmektedir. Küçük olan su sarnıcında ise suyun toplanması, sarnıç yüzeyine düşen kadar yağmur suyunun eğimli beton yüzeyin köşesindeki delikten girmesiyle gerçekleşmektedir. Günümüzde işlevsiz konumdaki sarnıçların girişleri -ziyaretçilerin güvenliğini sağlamak üzere olsa gerek- kapatılmış durumdadır.

Gelidonya deniz feneri önceki hali

Güney Cephesinden Görünüm

Antalya’nın güney ucunda yer alan ve Akdeniz’in kılavuz fenerlerinden biri olan Gelidonya feneri, 1936 yılından itibaren denizcilere yön vermektedir.  Teknolojinin gelişmesiyle son yıllarda kontrolü uzaktan sağlanan fenere haftada bir fenere gidilerek bakım ve kontrolleri yapılabilmektedir.

gelidonya deniz feneri önceki hali yan cephesi

Tescil ve Korunma Durumu

Antalya Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Bölge Kurulunca 26.01.2010 tarih ve 3777 sayılı kararıyla korunması gerekli taşınmaz kültür varlığı olarak tescillenmiş ve 2. Grup sivil mimarlık örneği olarak kayda geçmiş olan fenerci evi ve buna bitişik fener kulesi yapıları, yakın bir tarihe kadar içinde yaşanmış olması sayesinde günümüze kadar oldukça iyi korunmuş durumdadır.

gelidonya deniz feneri önceki hali yan cephesi

Fener Kule Yapısı ve Fenerci Evi

Fener Kule yapısı ve fenerci evi, ana kaya üzerine inşa edilmiş olup, taş/tuğla malzeme ile yığma tarzında örülmüş ve beden duvarları ortalama 55 cm kalınlığındadır. Eğimli bir arazi üzerinde tek katlı olarak inşa edilen tarihi fenerci evi ve kule yapısı; fiziksel ve çevresel etkenlerin etkisi ve niteliksiz müdahaleler neticesinde hasar almaya başlamış, yapı malzemesinde dayanım kaybı ve bozulma gibi olumsuzlukların da eklenmesi ile “strüktürel problemleri (ileri düzey hasarlar)” oluşmuştur.

gelidonya deniz feneri sarnıç kapağı

Sarnıç

Mutfak mekanı altında sarnıç bulunmaktadır. Sarnıçın kapağı dökme mozaiktendir.

Gelidonya deniz feneri önceki hali fener kulesi

Fener Kulesi

3 m çapında ve yaklaşık 11.65 m yüksekliğinde silindir formludur. Yapı dış çeperini oluşturan beden duvarı tuğla örgülüdür. Yapı iç sütunu ise 25 cm çapındadır. Yapı yüksekliği boyunca iç sütundan dış çeper iç duvarına uzatılan merdivenler (kilit) ile iç sütun ve dış çeper bütünlüğü sağlanmıştır.

gelidonya deniz feneri önceki hali fener kulesi

Fener Kulesindeki Hasar

Silindir formundaki kule yapısının dış cidar kalınlığı 60 cm, çapı 3 m ve yüksekliği 11 m ebatlarındadır. Ağır kütleli kulenin bütünlüğü deprem gibi yanal etkiler ve malzeme dayanım kayıpları ile bozulmuştur. Dış cidarda maksimum 3 m ara ile hatıl oluşturulması duvar bütünlüğü için önemlidir. Kule yapısında hatılların yapılmadığı öngörülmektedir. Aynı şekilde, dış cidar ve iç silindir bağlantısının da yeterli olması statik bir ihtiyaçtır. Kulenin yapımında teknik hatalar mevcuttur. Bu hatalar nedeni ile kulede çift taraflı düşey çatlaklar oluşmuştur.

gelidonya deniz feneri feneri

Fener

Fenerlerde ışık kaynağı için geçmişten günümüze odun, kömür, bitkisel ve hayvansal yağlar ve çeşitli petrol ürünleri yakılarak kullanılmıştır. 1800’lerin sonlarında elektrikle çalışan fenerler kullanılmaya başlanmıştır. Türkiye’de 2014 yılında fenerlerde enerji kaynağı olarak güneş panelleri kullanılmaya başlanmıştır. 2017 yılında da Taşlıkburnu (Gelidonya) fenerinde enerji kaynağı olarak güneş panelleri kullanılmaya başlanmıştır.

gelidonya deniz feneri fener kulesi merdivenleri

Fener Odası

Dökme mozaik merdiven ile çıkılan bu bölümün son basamak sahanlığı dökme demir levha ile imal edilmiş platform ile tamamlanmıştır. Buradan fener odasına çıkan merdiven ise yine dökme levhadan kesilerek taşıyıcı demir yanaklara bulonlanarak/birleştirilerek imal edilmiştir.

* Çizimleri daha detaylı ve yüksek çözünürlüklü incelemek için, resme tıklayabilir ve sağ üstteki menüden yaklaşabilirsiniz.

Rölöve

Restitüsyon

Restorasyon

* Çizimleri daha detaylı ve yüksek çözünürlüklü incelemek için, resme tıklayabilir ve sağ üstteki menüden yaklaşabilirsiniz.